De Oranjes in de koloniën

Bekend wangedrag in een nieuw jasje

 Uiteraard heb ik de vijf boeken die gisteren (3 oktober 2026) onder leiding van prof. Gert Oostindie over het koloniale verleden van de familie van Oranje-Nassau nog niet kunnen lezen. Daar heb ik dus geen oordeel over. Wél over de reacties in de media. Veelvuldig werd aangehaald dat de familie van koning Willem-Alexander omgerekend naar hedendaagse waarde circa € 576 miljoen euro had verdiend. Dat bedrag was nieuw voor mij maar absoluut geen nieuws was dat vrijwel al dat geld in het voormalig Nederlands-Indië was ‘verdiend’.

De reacties in de pers laten zien hoe gering de kennis van de geschiedenis is en zeker die over de Oranjes. Uit de historische literatuur is immers al lang bekend dat de Oranjes zich in de koloniale tijd schandalig hebben misdragen. Vooral koning Willem I. Trouwens niet alleen in de koloniën. Ook in Nederland heeft koning Willem I er een puinhoop van gemaakt al moet ik eerlijkheidshalve toegeven dat hij een paar dingen wél goed heeft gedaan. Maar dat waren uitzonderingen.

Willem I maakte nauwelijks of geen onderscheid tussen privé- en landsbelang. Voor hem was dat een pot nat en ook hijzelf was het spoor in zijn boekhouding bijster geraakt. Maar in de reacties van gisteren zie je dat nergens terug. De geschiedenis van de Oranjes met betrekking tot de koloniën wordt al opzienbarend nieuws gepresenteerd.

Over koningin Wilhelmina was de verbazing eveneens alom. Volkomen onterecht, en het is al vaak opgeschreven. Aan het einde van de negentiende eeuw werden door luitenant-generaal J.B. van Heutsz zo’n 100.000 mensen op Atjeh, vooral vrouwen en kinderen, over de kling gejaagd. De ‘pacificatie’ van Atjeh – dat geen zin had zich aan de Oranjes te onderwerpen – had Wilhelmina’s volledige instemming. Over Van Heutsz, de ‘Slager van Atjeh’, noteerde ze in haar boek Eenzaam maar niet alleen: ‘Daarginds werd een waarlijk groots werk verricht.’

Ze stond eveneens pal achter de moorddadige ‘politionele acties’ die Nederland in de tweede helft van de jaren veertig tegen Indonesische onafhankelijkheidstrijders ondernam. Haar visie op de koloniën was sinds Atjeh niet veranderd. Ze vond dat de aanhang van Soekarno en de ‘broeinesten’ van opstandelingen keihard militair moesten worden aangepakt. Gewoon uitroeien. Nederland moest zo nodig uit de Verenigde Naties stappen wanneer de Veiligheidsraad Nederland (en dus haar) de voet dwars zou zetten. Het was haar een kabinetscrisis waard.

Dat de familie Van Oranje-Nassau geen moeite had – de huidige koning en zijn grootmoeder koningin Juliana daargelaten – met het kolonialisme is dus geen nieuws en dat ze er volop van hebben geprofiteerd al evenmin.

De Volkskrant beweerde op 3 oktober jl. in een artikel van Remco Meijer dat de kosten van het onderzoek (1,6 miljoen) zijn ‘opgebracht door het Koninklijk Huis.’ Dat is onzin. Als dat inderdaad zo was zou het – geheel op zijn Oranjes – een koopje zijn geweest. Zestig academische onderzoekers die drie jaar voor 1,6 miljoen euro werken? Dat komt neer op € 8.889 per onderzoeker per jaar, oftewel € 741 euro per maand.

Oostindie haalt ons in NRC van 3-10-2026 zelf uit de Volkskrantdroom als hij zegt:

‘De koning heeft een geoormerkte schenking gedaan, van 1,6 miljoen, aan het Leids Universiteitsfonds. Dat lijkt veel geld, maar er zijn zestig auteurs betrokken bij dit project. Het fonds heeft het geld doorgegeven aan de universiteit. En de universiteit weer aan het Instituut voor Geschiedenis. Ik beheerde het en legde verantwoording af aan de universiteit. Er zitten bewust allemaal schotten tussen.’

Willem-Alexander heeft dus met een schenking het onderzoek mogelijk gemaakt. Dat is wat anders dan betaald. Die ‘schotten’ waren nodig om de onafhankelijkheid van het onderzoek zoveel als mogelijk was te garanderen. Het ligt echter voor de hand dat een deel van de kosten (overhead enzovoort) voor rekening van de Universiteit van Leiden en het Instituut voor Geschiedenis zijn gekomen.

Nog even terug naar koning Willem I die als geen ander de koloniën heeft uitgezogen voor eigen gewin. In een opiniestuk in het Financieel Dagblad schreef ik enkele jaren geleden al dat de Koning Willem I Prijs een schande was en per direct zou moeten worden afgeschaft. Waarom? Hierom: ‘De Koning Willem I Prijs is de meest prestigieuze bekroning voor moedig, veerkrachtig en duurzaam ondernemerschap.’ Hoe verzin je het: Moedig, veerkrachtig en duurzaam. Zelfs de ‘Oscar’ voor bedrijven volgens het bestuur dat de prijs uitreikt.

Ondernemingen die de prijs accepteren zouden zich diep moeten schamen. Niet alleen nu – na de ‘onthullingen’ van Oostindie – maar altijd al sinds bekend is dat koning Willem I (1815-1840) zijn koninkrijk in een onoverzienbare, economische en financiële chaos heeft gestort en Nederlands-Indië tot op het bot heeft uitgemergeld en in misère gedompeld.

Het zou de huidige koning sieren als hij de naar zijn verre voorvader vernoemde prijs met onmiddellijke ingang bij het oud vuil zette.